Me sharki e çifteli, mjaltë e këngë për ty Shqipëri!

Rapsodi që kohët i gëdhendi në këngë...!
Me rastin e 31 vjetrorit të ndarjes nga jeta të këngëtarit Dervish Shaqa

Ese nga Xhevahir Cirongu     

Koha ecën me hapin e saj..! Bashkë me atë, edhe ne rrugëtojmë të kapur fort dorë për dore deri aty sa vjen një ditë e i themi lamtumirë! Para se t’i themi asaj lamtumirën e fundit, ajo na këshillon që kohën e madhe të Jetës ta shijojmë e ta gëzojmë; sepse koha që ne jetojmë na fton në oazin e madh të magjishmes Lirijetës për ta jetuar me ndershmëri atë. Ajo na bën me flatra mendimesh që ngjiten deri në qiellin e kaltër me yje të ndritshëm jetdhënës. Ne, si qenje njerëzore, të vetdijshëm për ato ç’ka bëjmë rreth botës që na rrethon, ajo që na lind e rrit, kjo që na fal frymarrje e tinguj kur flasim, ajo që na frymëzon e jep forcën e shkëmbinjve, por mbi të gjitha në shpirtin tonë Koha – Jetë na jep edhe fjalën e shkruar e tingullin e këngës ! Prandaj duhet të ecim me hapin e hohës, se kështu edhe kur largohemi prej saj një ditë, me gjurmët e mirësisë që lëm aty, Koha – Jetë na mban përgjithmonë të gjallë në gjirin e saj. Të dish ta vlerësosh kohën që jeton, sepse vetëm një herë vjen tek ne ajo, dhe kur Kohën- Jetë e vlerëson dhe i jep dimesionet e vlerat e duhura asaj; natyrisht, edhe ajo të jep vlera jete der në përjetësi, pavarsisht se jemi larguar fizikisht prej asaj kohe që na lindi. Të tillë njerëzjanë të rrallë që koha i vendos në peidestalin e saj. Ata i bën që të jenë gjithmonë në lëvizje në Kohë – Jetë edhe pas vdekjes si yjet që ndriçojnë në qiell. I tillë ishte dhe mbeti rapsodi i këngës popullore Dervish Shaqa.

Kanë kaluar 31 vite, pikërisht atë ditë të datës 11 prilli të vitit 1985, kur rapsodi ndaloi këngën për t’i thënë fjalën e lamtumirës Sharkisë e Çiftelisë aq të dashur; me të cilat u rrit e u thinj nëpër kohët plot tallaze , e me mjalitin e këngës që ai i këndonte me gjithë shpirt nënës Shqipëri; shëronte plagët e gjakosura të shpirtit të tij. I digjej shpirti, i bëhej copa – copa, sepse shikonte atdheun të gllabëruar nga shovinistët fqinjë ballkanas e ata perndimorë, të cilët me kthetrat e tyre po i zinin frymën tokës shqiptare. 

Këngëtari rapsodist si Dervish Shaqa janë të rrallë, ndoshta vetë Koha – Jetë i lind për të përjetësuar vetë kohën e ngjarjet historike ku edhe vet rapsodi i këngës popullore e jetoi  atë. Nuk është rastësi, por një mrekulli natyrore lindja e krijuesit e këngëtarit Dervish Shaqa, pikërisht në vitin e shalljes së Pavarsisë më 1912. Ai lindi atje në fshatin Llukë të Epërme të Deçanit, ku janë zhvilluar ngjarje historike që kanë ngelur përjetësisht në memorjen e historisë së kombit tonë. Rapsodi i këngës popullore, i cili i këndonte me aq zjarr e ngrohtësi që i buronin nga shpirti, frymëzimin e kishin te legjendat e historitë e treguara nga të afrmit nëpër shekuj që luftonin për lirinë e pavarsinë e atdhut. Ishte Dervish Shaqa që jetoi dhe përjetësoi me këngët e tija, me tingujt e sharkisë e të çiftelisë ngjarjet historike nëpër dekada të popullit tonë të shekullit XX- të. Në këngët e kënduara prej tij, frymon tingulli i jetës dhe i dashurisë për atdheun, për heronjtë, vendlindjen, njerëzit që sakrifikuan edhe me jetën e tyre për lirinë e atdheut. Ai i këndon Azem e Shote Galicës, Isa Boletini e Bajram Curri...! 

Në sofrat e gëzimeve familjare, ndonse i vogël në mosh, Dervish Shaqa merrte sharkinë e këndonte si një bilbil me sytë që vështronin bjeshkëve të larta të mbuluara me qeleshen e bardhë të borës. Ishte viti 1956, kur së bashku me shokun e tij Demush Neziri, lën fshatin e lindjes dhe lotin e mallit në kosovë, e vendosen me banim në kodrat e fshatit Rrashbull në Durrës. Një vit i acart politik, por tashmë Dervish Shaqa kishte kaluar në lumin e jetës edhe shumë ngjarje të tjera të dhimbshme për fatet e atdheut e të kombit tonë. Ai u rrit me ngjarjet e kobshme fatzeza me coptimin e tokave shqiptare nga politikat shoviniste që ndoqën shtetet ballkanase e perndimore ndaj vendit tonë. Në rrugëtimin e jetës Dervish Shaqa kaloi e provoi midis të tjerave edhe dy luftrat më çnjerëzore që provoi njerëzimi: Luftën e Parë e të Dytë botërore. La kullat e gurta të Dukagjinit, lodrat e fëmijërisë e këngët e rinisë atje në Llukën e Eprme, dhe prapë me valët e detit shpirtëror ai s’u nda këngës, por këndoi deri në çastet e fundit të jetës për atdheun, lirinë edhe në durrësin e mikpritjes. Me inisiativën dhe përkushtimin që e karakterizonte, Dervish Shaqa së bashku me një grup shokësh formuan grupin e rapsodëve në fshatin Rrashbull, që më von u bë i njohur në shqipëri e në diasporë, me prezencën e repertorit aq të pasur folklorik të kënduar me mjeshtëri. 

Grupi i rapsodëve të çiftelisë të Rrashbullit, me në krye Dervish Shaqa, merr pjesë për herë të parë në vitin 1968 në Festivalin Folklorik Kombëtar në Gjirokastër. Kënga, tashmë ishte bërë pjesë e jetës e s’mund ta ndante dot atë prej vetes këngëtari virtuos siç ishte dhe mbeti i tillë Dervish Shaqa. Edhe hijenat e regjimit komunist, s’e mposhtën dot këtë njeri me shpirt të madh artisti, sepse ai kishte lindur bashkë me këngën për ti kënduar lirisë, atdheut e heronjëve të tij. Këngët e grupit të rapsodëve me çifteli të Rrashbullit gjenden edhe në arkivat e Radiotelevizori Shqiptar, ato ruhen si thesare të kulturës të kombit tonë. Në këngët e kënduara të rapsodit të talentuar Dervish Shaqa me Demush Neziri, tashmë pas kaq vitesh kur i dëgjojmë, na japin frymëzim e jetëbardhësi të cilat kanë ndërthurje si një gërshet prej bore e ngjajnë si lulet e zambakëve të liqenieve të Lurës. Këtë e shpreh bukur kënga me titull ‘’ Moj e mira porsi bora! ’’. Këngët e Dervish Shaqes, frymëzuan edhe këngëtarët e tjerë siç ishte Fatime Sokoli etj, rapsodë që këndonin me sharki e çifteli. Te këngët e Dervishit dhe grupit të Rrashbullit, gjeti frymëzimin edhe i madhi kompozitori Tish Daija me kompozimin e këngës ‘’Fest të madhe ka sot Shqipëria’’. Rrapo Toska mësues nga Berati, por edhe mësuesi  e gazetari Devollit  Kadri Tarelli, Bajram Gashi e Fadil Berisha, japin vlerësimet e tyre për këngëtarin Dervish Shaqa, duke e cilësuar ‘’Një ishull i kosovës në mes të Shqipërisë’’ apo ’’ Luan i skenës’’ etj.  Megjithatë, Koha - Jetë  bën të vetën. 

Ka plot 31 vjet që Dervish Shaqa është larguar fizikisht nga kjo botë, por ai la pas këngën e do kujtohet në breza. Kënga është e përjetshme, i tillë mbetet edhe rapsodi i çiftelisë Drevish Shaqa, sepse kohën e ngjarjet historike ai i gëdhendi përjetësisht në këngë. 

Durrës, 21 gusht 2016    

Pak grurë në vend të heroizmave

Ullmar Qvick

(Vështrim mbi librin e albanologut suedez, Ullmar Qvick “Më shumë heroizma se sa grurë”, të përkthyer në shqip nga Hajdin Abazi)

Shkuar nga Bardh Frangu

Meqë edhe vetë suedezi Ulmar Qvick, mik i vjetër shqiptarëve, konstaton se shqiptarët bëjnë një jetë të vonshme nga suedezët për rreth 200 vjet, del që nevoja e përkthimit të librave me vlerë, çfarë edhe është ky i Kvikut, është shumë e madhe. Këtë mësim të Qvick-ut në mënyrë shumë domethënëse e dëshmon edhe titulli i librit “Më shumë heroizma se sa grurë”, varg ky i huazuar nga Kadare dhe i kthyer në një metaforë me kuptim semantik të përmbysur jo vetëm sa për ironizim.

Për një literaturë të tillë mendoj se kemi nevojë më shumë se kurrë. Nevoja për njohjen e vetes në këtë proces që po e kalojmë po dëshmohet edhe nëpërmjet përplasjeve debatuese, ku vetëdija institucionale me vështirësi po krijon hapësirë brenda një fryme folkloriste, të karakterizuar me ngjyrime të forta provinciale. Shkaqet e kësaj gjendje i gjejmë në formë leksioni të mrekullueshëm edhe në librin e Qvick-ut, i cili për dallim nga shumë autorë të huaj që janë marrë me shqiptarët, kryesisht nëpërmjet formateve bardhë e zi, ky merret me formatin e spektrit të ngjyrave që identifikojnë historinë dhe kulturën tonë.

Libri si i tillë nuk është as vetëm një kronikë, as vetëm një udhëpërshkrim, as vetëm një ditar, por është simbiozë e të gjitha këtyre, duke përfshirë edhe elementin e reportazhit dhe të tregimit. Si i tillë libri bën një model të veçantë shkrimi me një qasje postmoderne ndaj fenomeneve dhe dukurive shoqërore-politike. Duhet pranuar se nuk është lehtë të përzihet fakti me fiksionin dhe të mos dëmtohet e vërteta, e cila edhe e ka motivuar autorin që të bëjë një libër për shqiptarët, i bindur se në këtë mënyrë do t’i bënte një shërbim të mirë popullit, për të drejtën dhe të mirën e të cilit edhe është angazhuar gjatë jetës së tij.

Qvick-u i trajton shqiptarët ashtu siç i ka parë, përkatësisht ashtu siç e ka mësuar historinë dhe zhvillimin kulturor të tyre, mbase jo nga distanca, por duke qenë për shumë vite pranë tyre dhe me ta. Krejt këtë gjë, siç thotë edhe vetë autori i përkthimit, Qvick e ka parë dhe bërë me qetësinë tipike suedeze, ndërsa librin e ka mbaruar në vitin 2004, kur ngjarjet e marsit në Kosovë kishin krijuar imazhin më të keq për shqiptarët e Kosovës në botë.

Libri trajton ngjarje, personalitete dhe dukuri nga jeta shqiptare, të themi kushtimisht, brenda dy pavarësive, pra nga viti 1912 deri në vitin 2001. Autori tekstualisht do të thotë një të vërtetë të madhe, e cila reflekton fuqishëm edhe në kohën që po e jetojmë e që karakterizohet me përplasje konceptuale rreth emblemave dhe flamujve. “Ky libër do të bëjë fjalë për një popull që gjatë tërë kohës është tradhtuar nga të fuqishmit. Ata shpesh janë tradhtuar edhe nga liderët e tyre despot ose nga mungesa e një udhëheqje të mirëfilltë. Krimi i tyre i vetëm ka qenë dobësia e tyre sociale dhe ekonomike si dhe prapambetja”, kështu thotë Qvic-ku me plot të drejtë.

Autori e ka të qartë se nuk është punë e lehtë të evidencosh fakte negative për popujt e Ballkanit, të cilët gjumin e bëjnë mbi jastëkun e mbushur me mite, legjenda dhe gojëdhëna, të cilat bëhen pengesë serioze për ta ndërtuar të vërtetën. Ai vërtet ka gjetur një model interesant për t’i shfaqur edhe bindjet e veta mbështetur në referencat dokumentare mbi doket, zakonet, traditën, historinë personalitetet dhe zhvillimet politike ndër shqiptarët. Për bartjen e herëpashershme të tyre ai ka ndërtuar një personazh me emrin Anders Vestin, i cili është një gjimnazist suedez, i interesuar shumë për historinë e shqiptarëve. Në vazhdën e këtyre përshkrimeve të bën përshtypje fakti se shqiptarët respektojnë traditën, por që nuk çajnë kokën për ligjet dhe institucionet shtetërore. Pjesa më e bukur, ku fakti ndërlidhet me fiksionin është tregimi i mrekullueshëm që ka të bëjë me dashurinë e pamundshme të Lule Pal Markut. Pesha e kryqit që ka rënduar mbi fatin e femrës shqiptare të sanksionuar nga kanuni i Lekë Dukagjinit shfaqet këtu nëpërmjet një gjuhe aq të kultivuar letrare sa bën një dëshmi të pakontestueshme se autori nuk është vetëm një linguist dhe një publicist, por edhe një shkrimtar i njëmendët. Rrallë mund të ndeshësh ndonjë tregim në letrat tona që ka një forcë të tillë dramaticiteti dhe një dinamikë të tillë rrëfimi. Në bazë të këtij fakti të letrarizuar autori nxjerrë konkludimin se burrat shqiptarë i konsiderojnë femrat më shumë si pronë dhe gjësende të dobishme se sa si njerëz.
Qvick-u me një sens të jashtëzakonshëm trajton edhe mitet, legjendat, gojëdhënat, sikundër dhe thesarin e këngëve popullore, duke nisur nga këngët kreshnike, historike dhe ato të nizamëve, të cilat edhe nga ai vlerësohen si motive që ndihmojnë për shpjegimin më të mirë të fatit dhe historisë së shqiptarëve.

Galeria e personaliteteve me ndikim të madh në historinë dhe kulturën e shqiptarëve tek libri i Qvick-ut bëjnë një kapitull të veçantë. Ai flet për Isa Boletinin, për Mit’hat Frashërin, për Nolin, për Konicë, për Nesime Kokollarin, për Kristë Malokun, për Kristo Frashërin etj. Autori nëpërmjet referencave që sjell, edhe ndërton bindjet dhe qëndrimet e tij për shumë procese politike dhe shoqërore ndër shqiptarët. Personazhet e Qvick-ut në këtë libër janë përfaqësues të ideve dhe fenomeneve shoqërore, pra jo thjesht personale, apo aso të folklorizuar siç i njohim ne nga historianët tanë shepsh edhe nëpërmjet retushimeve.

Gazeta "Zëri", 8 gusht 2016

Kujtim Stojku - Cikël poetik

ORAKULL

U këshillova me orakullin,
Megjithëse isha zhyer në mëkate deri në fyt,
Si sekularist,thosha me vete ndoshta s’dalin,
Një litar i padukshëm më dukej se ishte duke më mbyt.
Gjithë dyshim në shpirt,me të u këshillova,
Duke më zhbiruar tej për tej ai m’u përgjigj,
Mbi yllin e vdekjes nga larg zjarr dallova,
Epokat e kaluara i shihja krejt pakuptim.
Petkat që kisha veshur ç’po ma ngjethnin shtatin,
E ardhmja nga ne po largohej e fyer,
Për shekuj me radhë frymën deshën të na e marrin,
Më vajtojnë me lotë krokodili, e më djallin janë duke u shkërdhyer.
Fjalët bashkë me shpirtin dalin nga një varr ari,
Disa këtë varr e braktisën,bashkë me bishat janë turrur mbi ne,
Ujqërit ulërijnë kur në qiell shohin të rrëzëllijnë yjet n’formën e brirëve t’ cjapit,
Sytë i kanë të skuqur gjak,nxitoni, atyre mos u bini pre…



NGJYRAT E NATËS

Drita bredh mbi kuaj argjendi,
Xixat e patkonjëve u bëhen yj,
Nata merr ngjyrën e tymit,
Shetit nëpër mendjet tona,
Këmbëngul që të qëndroj aty.
Ajo udhëton duke kalëruar korbat,
Shihet në pasqyrë n’vështrimin flakërues të maceve,
Kur dëgjon hingëllimën e kuajve të argjendit,
Shalon lepujt dhe krisën e ikën,ka frikë të mos kapet.
Ajo me ëmbëlsi na i përkdhel qepallat,
Ëndrrave u hap udhën e lirisë,
Tingujt e këngës në gji i marrka,
Ngjyrë tymi ka nata deri në të gdhirë.
Shpesh ajo tjerr fijet e budallëkut,
Dikujt i nxit ëndrrën të udhëtoj n’mes yjsh,
Sytë i shohin mace fildishi, shqartha kristali,
Një hije zgjatet, përthyhet në dysh,
E më pas shpërfytyrohet krej në fytyrë...



EKSATZË

Ngurtësim linjash,
Formë e mahnitshme që qëndron pezull,
Vegime që kalojnë përmes hapsirës qiellore,
Ekstazë mistike që flet në delir,
Lajmëtarë janë ëngjëjt,
Dhe ti thua:
-Më shpëto o Zoti im.
Këto fjalë tej per tej ta shpojnë zemrën,
Dhimbja kthehet në gëzim,
Luginës së kaltër qiellore plot lumturi udhëtonte,
Shaluar kishte retë,
I ndritshëm ishte ky portretizm.
Një shakullinë ngrihet prej qiellit,
E cila përzihej me shkulmat e dritës,
Engjëlli krahpraruar me dashuri të prek,
Ekstazë pa ndjenja,
Nga lart derdhen trajta rrezesh fërfëritës,
Vizion brenda kornizës hyjnore,
E ti në theqafje drejt kafshës turr po merr…



NË KËTË VERË

Në këto ditë të nxheta të verës,
Ku dielli si saç të pjek,
Pikërisht kjo verë është liria ime,
Etja dhe ankthi nga pas më ndjek,
Mendja copton zinxhirë,
Dhe si e marrë kapërcen çdo shteg…

Nehat Jahiu: Art muzikor apo komercializëm?!..,

Veprat artistike kryejnë një shërbim të rëndësishëm në jetën shoqërore, duke zgjuar tek njerëzit ato synime, idealet dhe nevojat shpirtërore, stërhollojnë shijen e tij ndaj të bukurës dhe ushtrojnë ndikim të fuqishëm edukativ në formimin e personaltetit të tij. Për tu shijuar një vepër artistike si duhet, lypset të ketë shije artistike te njeriu, ndërsa e gjithë ajo mund të arrihet duke u paisur me njohuritë elementare të artit përkatës, kështu njëherë ato na duken më të kuptueshme , me të afërta, më të bukura, më të dashura dhe e kënaqin lexuesin dhe dëgjuesin. Njeriu nuk mund të argëtohet as nuk mund  të shijojë si duhet një vepër artistike, nëqoftëse nuk e ka estetikën e vet. Çdo vepër artistike  duhet të ketë të bukurën dhe të pësosur në vetvete që ka një farë vlefte e që na pëlqen fort, pra edhe kënga dhe muzika e saj duhet të ketë këtë. Pra, artisti është ai i cili di dhe duhet të vërej më së miri se ç,është e rëndësishme dhe e vlefshme, duke i dhënë trajtë më të pasur e përmbajtje të zgjedhur veprës së tij.  E atë mund ta arrijë duke ia dhënë mjetin e tyre. Muzika është njëri nga artet që e shijojnë me anë të shqisës e të dëgjuarit. Në kohën e fundit jemi dëshmitarë se për çdo ditë pasurohemi me këngëtarë të rinj që na lindin si këpurdhat pas shiut, ndërsa këngët e tyre të inçizuara nëpër kaseta dhe…, dita- ditës vijnë  duke u shtuar, e muzika shqiptare pasurohet me një fond të pasur këngësh, qoftë me atë popullore, folklorike, zbavitëse etj. Këta këngëtarë aq na e kanë kultivuar dhe po e kultivojnë artin shqiptar, gjegjësisht muzikën, saqë e kanë ngritur në një” nivel” dhe “pediestal” të lartë,kështu që duhet ndalur dhe menduar shumë për të dhënë   një përgjigje. – A thua vallë kemi pasur, por ndoshta nuk kemi pasur këngëtarë të talentuar që ti kompononin dhe ti këndonin siç komponojnë dhe i këndojnë disa nga këta  këngëtarë “ të talentuarë” që po na lindin si meteorë ?! Sot këta këngëtarë “ të famshëm “ aq na kanë shkuar lart saqë vetë na e shkruajnë tekstin e këngës, vetë e komponojnë, vetë e këndojnë, e çka jo tjetër. Vetë  këngëtarë, vetë producent, vetë recensent, vetë..., e çfarë jo tjetër??! Po me siguri ndoshta ashtu e do koha, pra me një fjalë, koha e bëka të veten...Koha pluraliste, demokratike, kush qysh të doje, secili siç di vetë, siç ia merr mendja. Po, me siguri ndoshta ashtu duhet, ashtu e kërkon Evropa dhe bota. Po me siguri ndoshta edhe ata i kanë pranuar disa  këngëtarë “profesionistë” me këngët e tyre “shqipe” të modernizuar në Bashkësinë e tyre evropiane, e botërore. Sepse një numër i madh i popujve të Evropës e të botës në këngën e këtyre këngëtarëve ose “ambasadorëve” të melosit shqiptar, siç na i quajnë disa gazetarë gjatë promovimit të kasetave , CD-ve  dhe..., të tyre në radio, televizione, gazeta etj. Po me siguri  do ti kuptojë Evropa dhe bota, sepse këndohen me ” shqipe” të kulluar, të mbushur plot e përplot fjalë të huaja, barbarizma dhe..., që nuk i duron fjalori i gjuhës shqipe, por as ai evropian e botëror. Disa prej tyre aq kanë shkuar lart, janë afirmuar dhe i japin të drejtë vetes që këngën e inçizar  në një kasetë apo..., ta inçizojnë në tjetrën, vetëm duke ia ndrruar dy- tri fjalë ose emrin, që në njërën kasetë ta pagëzojnë me emrin Ali Hoxha e në tjetrën Hoxhë Alija. Tjetri në bëhet aq “profesionalist” dhe njohës i mirë i muzikës saqë ia kalon në profesionalizëm atij që me të vërtetë është profesional në lëmin muzikor...! I jep të drejtë  vetes që të punojë në ndryshimin e këngëve të krijuara nga shpirti i popullit me lloj-lloj ndryshime kujt si ti teket dhe ti konvenojë. Atë ai e bën si ta kishte kultivuar vetë, e jo populli që e kultivoi dhe e ruajti shekuj me radhë. Kësaj nuk mund ti them  asgjë tjetër pos bastardhim i artit shqiptar nga ata  që nuk dinë fare se çështë arti dhe çfarë vlera ka ai. E gjithë kjo bëhet vetëm e vetëm për një komercializëm të mirë e për art të dëmtuar e të sakatosur që nuk duhet ndejtur duarkryq. Duhet të kemi kujdes të madh që mos të na humbë gjithë ajo që e kemi me vlerë të madhe në artin tonë muzikor. Njerëzit  që merren me lëmin muzikor njohës të mirë të saj, e që besa nuk jemi pa to, duhet njëherë e përgjithmonë ta thonë fjalën e tyre, sepse ndoshta dikur do të jetë vonë. Askush nuk është kundër telentve dhe talenteve të rinj e të reja, ata edhe duhet ndihmuar, por s’duhet lejuar që me ta dikush të manipulojë, ti fusë në grackë e të luajë me ta dhe me artin tonë duke shikuar vetëm anën – komerciale. Njeherë e përgjithmonë  duhet thenë stop! Duhet ndalur hovin disa “kuazi patrotve” të cilët me inçzimin e disa kasetave të ndryshme dhe të lloj-llojshme pasurojnë tregun, mbushin xhepat e tyre, ngarkojnë popullin, e dëmtojnë këngën dhe muzikën, gjegjësisht tërë artin shqiptar. Flitet dhe shkruhet nga ndokush se në një numër të madh të këtyre këngëve  e ndoshta te të gjithë ka tekst që koorospondon me atë origjioinalen dhe autoktonen që fare nuk është e vërtetë. Por, së fundi besoj se njohësit e mire të muzikës do ta japin fjalën e tyre dhe nuk do të lejojnë që të luhet me artin. Kështu ,ai do të krijohet me një mbikëqyrje profesionale e cilësore që do do të ketë shije artistike e ti kënaqë artdashsit muzikor shqiptarë.

U RADIKALIZOVA!

Driton Smakaj

Opinion nga Driton Smakaj

U zgjova herët në mëngjes. Sapo kalova qendren e qytetit milionësh, dëgjova një shpërthim të fuqishëm. Britma pafund vinin nga një skenë e tmerrshme tymi, gjaku dhe flake. Njerëz të pafajshëm që shkonin në punë për të mbajtur fëmijët e tyre, për të kaluar atë kohë jete që Zoti ua kishte dhënë dhuratë, vdisnin për çmendinë njerëzore, gjakoseshin e terrorizoheshin për shkak të një ideologjie të shtrembëruar nga mendje të sëmura njerëzish mjeranë. Vrasësi ishte një besimtar i radikalizuar, përtej arsyes së besimit.
Duke u kthyer në mbrëmje, në një lagje tjetër të po të njëjtit qytet dëgjova një shpërthim tjetër të fuqishëm. Skena të njëjta të tmerrshme plot gjak, copa trupash të ndarë dysh nëpër rrugë ngjanin me epokalipsin, me fundin e trishtë të botës.
Vrasësi ishte një ateist i radikalizuar. Ideja e tij që ateistët janë të rrezikuar nga besimtarët e kishte bërë atë të vetflijohej për grupin. Të mbronte ideologjinë e tij prej ateisti duke shkatërruar besimtarët.
'Kush beson në Zot, është armiku ynë' kishte bërtitur vrasësi para se të aktivizonte eksplozivin.
Ende pa arritur në shtëpi një shpërthim tjetër kishte marr jetën e disa qindra njerëzve të pafajshëm që ishin duke festuar martesën e një djali me një vajzë.
Fustani i bardhë i nusës ishte shëndrruar në një leckë të kuqe nga gjaku i çiftit të sapo vrarë.
Vrasësi kishte qenë një homoseksual i radikalizuar. Ai ishte maltretuar disa ditë më herët nga një grup burrash vetëm pse ai kishte qenë anëtar i grupit LGBT. Pak ditë më parë ishte publikuar një video në 'youtube' ku shihej keqtrajtimi mizor ndaj antarit të LGBT-së nga një grup burrash. Ata pas rrahjes barbare, në fund të videos shihet sesi ia fusin në prapanicë një shishe të coca-colës dhe pasonte mesazhi në video 'kështu përfundojnë këta'.
Kishte qenë kjo video që e kishte shtyrë personin e dhunuar të radikalizohej dhe të merrte vendimin për t'u vetflijuar për grupin.
I lodhur nga pamjet e ditës, hyra në banesë, u shtriva në kanape dhe ndeza Televizorin. Ekrani nuk shfaqte asgjë tjetër përveçse eksplodime, vrasje në masë, gjak nëpër rrugë, tym, zjarr e pamje të trishta.
Në pjesën e lajmëve për kulturë flitej sesi një grua deputete kishte hyrë në Parlament e armatosur dhe kishte ekzekutuar 8 burra në mbrojtje të të drejtave të gruas. Ajo ishte radikalizuar pasiqë burrat në fjalë e kishin kushtëzuar ngritjen e saj në karrierë politike, nëse ajo ofronte sherbime shtesë pasiqë ishte jashtëzakonisht e bukur. Pagesa natyrore i quanin.
Ajo edhe pse kishte fjetur me të gjithë, prapë nuk kishte arritur pikën e karrierës që i kishin premtuar burrat. Çmimi që burrat paguan në fund ishte një breshëri plumbash në organin mashkullor.
Ky lajm i takonte hapësirës për kulturë. Nuk e dija nëse isha në ëndërr, apo thjeshtë jetoja në ndonjë planet tjetër.
Ditët e javët në vazhdim ishin me pamje edhe më të trishta, më të tmerrshme. Njerëzit e pafajshëm që vdisnin rrugëve pa i bërë kurrgjë askujt në jetë, filluan të transformohen në qënie të rrezikshme. U radikalizuan edhe ata. Shkencëtarët bënin studime shoqërore dhe publikuan vështrimet më të fundit mbi radikalizmin. Studimi ishte shokues: 'Radikalizmi është një sëmundje ngjitëse, e transmetueshme përmes fjalës'.
Pritej që bota të infektohej me virusin më shkatërrues që njerëzimi kishte pasur ndonjëherë. Disa thonin që edhe kafshët do të infektohen me virusin njerëzor të radikalizmit. Për t'a bërë këtë edhe më të besueshme, një njeri kishte veshur një dele me eksploziv dhe e kishte dërguar mes derrave. Delja kishte eksploduar duke lënë me qindra derra të vrarë. Videoja e postuar në 'youtube' kishte kaluar mb një miliard shikime.
Çdo ditë objektet fetare rrënoheshin nga shpërthimet e fuqishme. Ashtu siq ishin ndërtuar ndër shekuj, tani rrënoheshin nga po të njëjtat qënie që i kishin ndërtuar ato. Arsyeja njerëzore për jetën dhe për Zotin kishte humbur arsyen. Njerëzit ishin shëndrruar në bisha radikale.
U ktheva në shtëpi dhe ajo nuk ishte më aty, ishte rrënuar. Për çudi kanapeja kishte mbetur dhe televizori që punonte me energji të Diellit. U ula dhe nuk e ndeza. E dija që do shihja fundin e trishtë të tragjikës njerëzore.
-Babë babë- Dëgjova një zë të ëmbël që më thirri. Ishte djali im i vogël që më zgjoi nga gjumi. Çela sytë dhe qajta me lotë, e përqafova sikur të mos e kisha parë që një shekull. Mu kujtuan mijëra fëmijë të botës që humbnin jetën për marrëzinë e të mëdhënjëve. Mu kujtuan fytyrat ëngjëllore të foshnjave nën gërmadha nga luftërat në Siri, luftërat në Lindje. Fytyrat e fëmijëve ëngjëllorë të vrarë nga shpërthimet vetëvrasëse në Perëndim.
Zot, u luta në heshtje. Na mbaj të gjallë arsyen e jetës në paqe. Na kthe dashurinë mes Lindjes dhe Perëndimit.
Nëse shoqëria njerëzore do të mbijetojë dhe do ia arrijë të sjellë paqe mes njerëzve, atëherë ata njerëz do jenë njerëzit e arsyes që nuk shpërndajnë virusin e radikalizmit të asnjë ideologjie.
Vetëm pranimi i pikëpamjeve të ndryshme, i bënë njerëzit të kultivojnë paqe dhe dashuri.
Vetëm dituria është ajo që kur përdorët shtohet. E me shtimin e diturisë shtohet paqja njerëzore.

Nehat Jahiu - Cikël poetik

MË E MIRË NËNA SE E BIJA

Tërë natën për ty rrija vashë pa gjumë,

të kam dashur me shpirt shumë,

 seç çmendesha për e te bukurit sy,

 u  dashurove tek nëna jote me shume se tek ti.

Kur më binte në mend ajo kënga:

 " Burek, burek,or Usta Murat,

  ty të them , moj çikë nëna

yte i ka më të bukur vetullat e sytë.

 Një burek kushton dyqind lira,

më e mirë e ëma se bija,

 tani vashë kam filluar ty me të harru ,

 tek nëna jote shumë jam dashuru.

 Kur më kujtohet kënga " O Usta Murat".

 Nënën tënde vashë dua ta kem më ngat,

 treqind pare thonin bëjnë tre lira

më i mirë është shumë nëna se e bija...

A TE KUJTOHET DADUSHE?...

 A të kujtohet ,moj Dadushe?

Vjeshta kur u bëre nuse,

veshur me dimia të bardha

 e ëmbël si bakëllava me arra ...

 Mos vallë ndoshta na ke harruar

 Lushi kur të kishte përqafuar,

nuk harrohet Dadush ajo vjeshtë

 kur Lushin e thithëje si bletë ...

 A të kujtohet ajo vjeshtë me shi

 kur Lushi ta hante syrin e zi,

 kur ti thoje të duhemi edhe pak,

se je i lezetshëm si kajmak ...

A të kujtohet, moj Dadushe?

 Kur buzët i kishe ngjy me të kuqe,

 A të kujtohet ajo vjeshtë?

 Kur edhe Lalushi të thithte si bletë…

 E mban mend ti , moj atë natë me shi?

 Kur i thoje Lushit dua të vdes mbi ty,

 eh, Dadushe si s,të kujtohet ajo vjeshtë

 kur Lalushi të thoshte të ha si pjeshkë..

A po të kujtohet tani , moj Dadushe,

 kur ti atëherë na u bëre, moj nuse,

 e di se nuk e harron kurr atë vjeshtë

, kur ia thithëje Lushit buzët si bletë...

VAJ VATANI E MJERË MILETI

 Ku je nis djalë, ku ju tuj shku?

 Ia ke nis shumë me u lazdru,

 herë në livadhe e herë në lëndinë

 me çikat je tue u shtri.

 Shpesh dashnia po të ze në vneshta

 duke i përkëdhel çikat e shkreta,

në prehër të çikave po të vjen gjumi

herë te kroni e herë te lumi.

Eh, mor djalë ti djalë katundi,

 lum nëna që ty të përkundi,

 herë nën dardhë e herë nën pjeshkë,

 çikave dashnin po ua ndez me eshkë.

 Pasha besën çikë nuk jam lazdrue!

Veç me ty po dua me ndejt nën ftue,

 pasha sytë e nanës tande!

Dashnin me ty do e ndezi me dy krande.

KUSH E NISI LUFTËN MBRËMË I PARI ?...

 Kush e nisi luftën mbrëmë te Koria Plakë!

kur tërë mali po digjej tym e flakë,

më thuaj të lutem, moj mike Dadush,

Kush e nisi betejën aty te vreshtat me rrush?

Për besë mbrëmë luftën i pari e ka nis Lushi

i pari për qafe mua mbrëmë më kapi,

ai më puthi në faqe e buzë te hardhija e rrushit

 e unë pastaj u kalla sikur gaca e prushit.

Pse more Lush ti na e nise luftën më i pari?

Aty te Koria e Plakë, aty tek livadhi,

 më thuaj kush ia futi dashurisë i pari flakën

që të rrokulliseni në lëndinë tërë natën?

Unë besa mbrëmë kam qenë shumë i qetë

 tërë natën Dadushi nuk më ka lënë me fjetë,

 dashurinë ma ndizte flakë me një copë eshkë

 deri në mëngjes në prehër më ka rreshkë.

 Tym e flakë u atje dogj te Koria e Plakë mali

nuk pranonin pranonin kush e nisi luftën i pari.

TE LUGU I DHIVE...

 E mban mend, more dajalë i ri?

Kur të fuste ty Dada në gji,

Atje ne lëndinë te Lugu i Dhive

në prehër të saj kur të shtrinte.

Me ujë kroi ajo ti lante sytë

Së bashku hanit pogaçen e ngrytë,

 në prehër Dada të përkundëte

ëmbël gushën ty seç ta puthte.

 E mban mend, mor djalë beqar?

 Për ty Dadën malli sa e kish marr,

 të priste aty te Livadhi i Dalipit

 për ta shuar etjen e shpirtit.

Ti falte Dada dy kokrra qershi

 që i kishte ruajtur vetëm për ty,

 mu aty nën hije të asaj thënës

 ta nxirrte Dada tamlin e nënës.

 A të kujtohet sot Lugu i Dhive?

 Kur ti puthte bebëzat e syve,

 kur të fuste ty, or djalë në gji

 në mes të lëndinës Dada Hajri.

DO JU MBESIN BREKTË...

 Mirëmëngjesi për ty Hardhuc e ti Lalush,

 që përpak nuk ngordhët si qeni në rrush,

aty ku ishin mbledhur kuajt pa tredhë,

aty ku i silleshit rrotull të shkretës pelë.

 Aty ku silleshit tërë natën rreth mullarit

 ku prisnit se mos po i binin në tokë dashit,

eh, more Lalush e ti more Hardhuc aga,

 të egra ju dolën të shkretat ato dardha.

 Rreth e rrotull ju sollët mbrëmë livadhit

ti kapni në dorë kur ti bien në tokë dashit,

 në sy nuk futët gjumë, o të shkretë aspak

 mëngjezi në mes të livadhit ju gjet cullak.

 Eh, more Hardhuc e ti more peziveng Lush,

 sa keq është me ngordhë si qeni në rrush,

 mos ju sjellni kot e kot mullarit,

 se do ju mbesin brektë në derë të pazarit.

TYM E FLAKË...

 Seç është pjekë në vreshta rrushi,

në mbrëmje dalin Dadushi e Lalushi,

 për njëri tjetrin sa i ka marr malli,

 dashurisë ia nisin dikur pasi iftari.

Tym e flakë e çojnë  atja në vreshta,

 duke ngrërë rrush e pjeshka,

rrotullohen nëpër lëndinë,

 aty nën  hije pranë lisit të Dajës Dinë.

 Seç i ka kapluar kjo ëmbla dashuri,

 njëri tjetrit i puthin në ballë e sy,

 Lalushi i thot të kam llokum me arra,

 je më e ëmbël Dadush se bakëllava.

 Eh, more Lalush me ata dy sy si rrush,

 të ha si llokum ty unë Dada Dadush,

 do ta kalli sonte malin e fushën,

do ti ha sonte Lalush sytë dhe gushën.

 Kështu Dadushi dhe Lalushi mbrëmë,

 njëri tjetrin donin për ta ngrërë,

 dashurinë e kallën si fitil llampe,

deri në syfyrë aty deri pas mesnate.

 Seç e kallën dashurinë dytë me eshkë,

mua aty mbi katund në vreshtë,

 kur nuk do e harrojnë këtë natë

kur na u kallën  tërë malin tym e flakë...

Rezart Palluqi dhe “Shtëpia me dy çati”

Për paqen 
dhe reagim ndaj diktatit

Nga Adil Olluri

“Shtëpia me dy çati” është vepra e radhës e shkrimtarit Rezart Palluqi, i cili i shfaqet opinionit letrar shqiptar si një romancier që prek tema e ide që janë për t’u diskutuar. Kjo gjë e bën atë shkrimtar që qëllim parësor e ka idenë dhe porositë që i jep rrëfimi letrar.

Titulli “Shtëpia me dy çati” është metafora më e mirë përmes së cilës mund të shpjegohet i tërë romani i Palluqit. Kështu që, na ofrohen si në pasqyrë dy çatitë reale të një personazhi, dy çatitë e identitetit të një vendi e të një mentalitetit kulturor, siç është ai ballkanas. Personazhi kryesor, Panajoti, një historian i moderuar grek, e kishte ndërtuar shtëpinë me dy çati, ku në njërën i kishte lënë veprat e kulturës së lashtë helene, ndërsa në tjetrën ato të kulturës bizantine greke, të cilat i parapëlqenin gruas së tij të ndjerë, Kristinës dhe Antonit, por jo edhe historianit, që të vërtetën dhe të drejtën nuk e shihte te bizantinizmi grek.  Ky është shkaku pse ai bëhet i padurueshëm e i papëlqyeshëm për kishën ortodokse, shtetin dhe shoqërinë greke. Ndiqet në çdo hap nga Antoni, një mendje bizantine, që flet ndryshe, mendon ndryshe dhe vepron ndryshe, i cili si figurë e përfaqëson atë pjesën e shoqërisë së sotme greke, që themelet e së drejtës i shohin te ortodoksizmi dhe bizantinizmi. Panajoti është figurë që i përfaqëson të paktët grekë që i shohin gjërat më ndryshe dhe janë më mendjehapur ndaj të tjerëve dhe fqinjëve. Kjo gjë shihet te mendimet e tij në raport me shqiptarët dhe turqit, e në veçanti me çamët dhe çështjen çame, që është pikë fragjile e Greqisë së sotme. Një dimension i tillë tematik e ideor e bën këtë roman të Rezart Palluqit që të cilësohet si narracion historiko-politik, i gërshetuar përmes gjuhës artistike. Është historik për shkak se përmes tij i kapim disa të dhëna të rëndësishme të zhvillimeve në kohë të ndryshme. Duke qenë se personazhi kryesor është historian, nga një diskurs i tillë nuk kemi se si të shmangemi. Andaj, një gjë e tillë i jep petk njohës kësaj vepre artistike, duke mos e lënë vetëm në suaza të një loje letrare e narrative. Është politik për shkak se prek dimensione ideore që ndërlidhen me qasjen e politikës zyrtare greke, në veçanti në raport me çamët.

Ky roman mund të lexohet edhe si reagim ndaj diktatit të mendimit, që tentojnë ta instalojnë grupet e ndërlidhura me religjionin dhe pushtetet politike. Ato bëjnë çmos që ta mbyllin në burg individin që mendon në mënyrë të pavarur, dhe ia arrijnë qëllimin. Panajotin e burgosin, por jo edhe mendimin e tij, meqë është i biri i tij që merr përsipër t’ia shpërndajë mendimet përtej kufirit të vendit, që e stimulon këtë lloj diktati.

Duke e vendosur thuajse tërë ngjarjen në qytetin e Pargës, në një ambient grek e me personazhe greke, Palluqi na ka treguar se ka informacione të hollësishme për këtë areal kulturor. Po të mos e dinim se kemi të bëjmë me një autor shqiptar dhe po të mos e shihnim emrin e tij në ballinë, sinqerisht do të hamendësonim se kemi të bëjmë me një roman të shkruar nga një shkrimtar grek, marrë parasysh motivimin e karaktereve me ambientin, gjë që është zotësi e autorit të këtij romani. Ne që e njohim Palluqin dhe e dimë që ai për një kohë ka jetuar në Greqi, edhe do ta prisnim një narracion të tillë, që për mendimin tonë është një nga homazhet më të mira që mund t’i bëhen të gjithë të persekutuarve shqiptarë nga “antonët” e fqinjit jugor të vendit tonë.

Përpos vijës historike e politike, një peshë të rëndësishme në këtë roman ka edhe vija emotive, raportet personale të personazheve mes vetes. Spikatet dashuria, flirti, urrejtja, dyshimi e tradhtia. Panajoti vazhdimisht dyshon se Antoni është duke flirtuar me gruan e tij, ndërsa ky i fundit tenton t’ia veshë historianit damkën e shkelësit të kurorës. Pra, armiqësia në mes të Panajotit dhe Antonit, përpos që është ideologjike, është edhe personale. Një linjë e veçantë në këtë roman është edhe dashuria në mes të kryepersonazhit dhe holandezes Roos, që këtij historiani, përpos që i ofron dashuri, i ofron edhe ndihmë të pakusht sa herë që ky përballet me gjyqet e inskenuara nga Antoni.

Nëse e shikojmë nga aspekti formal, këtë roman të Palluqit e karakterizojnë dialogët e gjata, që e mbizotërojnë diskursin narrativ, përmes të cilave shpalosen jo vetëm idetë, por edhe përcaktimi kohor e hapësinor i rrëfimit. Njashtu, dialogët e pranishëm vazhdimisht, i japin kah më shumë veprimit të personazheve, e përshpejtojnë ritmin dhe e gjallërojnë ecurinë e ngjarjeve në këtë roman. Karakteristikë tjetër që bie në sy te “Shtëpia me dy çati” është edhe shumësia e situatave dhe kohëzgjatja e shkurtër e tyre. Një gjë e tillë i jep sens aksioni këtij romani dhe nuk e bën të mundimshëm gjatë leximit. Për zbërthimin e të gjitha veçorive formale do të duhej një trajtim më i gjatë e më detajizues, meqë përmes një shkrimi të shkurtë është vështirë të arrihen rezultate të lakmueshme në këtë plan.

Rezart Palluqi me këtë roman na vjen i ndryshëm me Rezart Palluqin e romanit të tij paraprak, si në aspektin tematik, po ashtu edhe në atë stilistik, gjë që është për t’u përgëzuar.